Uch asrdan ziyod vaqt davomida, serhosil Dunay boʻyida Serbiya gavhari – Novi Sad oʻz koʻchalari va maydonlarining toʻrlarini toʻqib keladi. Bu aholi punkti pravoslav serblar tomonidan 1694 yilda, faqat katolik eʼtiqodidagi fuqarolar yashashiga ruxsat berilgan Petrovaradin qalʼasining roʻparasida barpo etilgan. Shaharning rang-barangligi va koʻp millatliligi, uning boy tarixiy merosi va ogʻir oʻtmishi – Gabsburglar istilosi, Avstriya-Vengriya imperiyasining hukmronligi, Vengriya inqilobi va murakkab XX asr – bularning barchasi Novi Sadning oʻziga xos qiyofasi va ruhiyatiga oʻz muhrini bosgan.

Novi Sadning tarixiy markazi avtomobillardan xoli, maftunkor makon boʻlib, u yerda ibodatxonalar va teatrlar, muzeylar va nafis restoranlar gʻarbiy Yevropa shaharlari kabi bir-biriga yaqin joylashgan. Har bir binoda Avstriya-Vengriyaning ulugʻvor, dabdabali arxitekturasi merosi seziladi. Bu yerda shaharning ilk koʻchalaridan biri – Dunay koʻchasi boʻylab osoyishta sayr qilish, mashhur Xalq teatri – Srpsko narodno pozorištega qoyil qolish, eng qadimiy madaniy-maʼrifiy jamiyat – Matica srpska binosini tomosha qilish, oʻymakor saroylar va cherepitsa tomlar bilan bezatilgan "pryanik" uylariga hayratlanish shart. Soʻngra, yoqimli restoranlardan birida joylashib, eng baland ibodatxona – Maryam Sohibjamol sobori manzarasidan bahramand boʻlish mumkin. Novi Sadning haqiqiy ramzi boʻlgan bu katolik sobori XIX asr oxirida neogotika uslubida qurilgan va oʻzining yorqinligi va uzoq umr koʻrishi bilan mashhur boʻlgan Vengriyaning Zsolnay cherepitsasi bilan qoplangan. Uning osmonga intilgan minoralari, goʻzal vitrajlari va nafis gotika gullari hayratga solib, soʻz bilan ifodalab boʻlmas zavq bagʻishlaydi! Inqilob boʻroni ostida omon qolgan noyob binolar orasida XVIII asr boshida qurilgan «Oq sher uy» ajralib turadi. Uning yoʻlakchasida hali ham shaharni suv bilan taʼminlagan qadimiy quduq mexanizmini koʻrish mumkin. Tarixiy markazga "kirish"ni Serviya yahudiy madaniyatining toʻrtta muqaddas maskanlaridan biri boʻlgan eng go'zal sinagoga tojlaydi. Oʻzining ulkan diniy va meʼmoriy ahamiyatidan tashqari, Novosadskaya sinagogasi klassik musiqa konsertlari va turli madaniy tadbirlarni oʻtkazish uchun ideal boʻlgan ajoyib akustikaga ega.

Dunay bogʻi boʻylab osoyishta sayr qilishga oʻzingizga ruxsat bering, soʻngra manzarali qirgʻoqqa boring – bu yerda Dunay oʻzining barcha ulugʻvorligi va qudratida namoyon boʻladi! Uning burilishida, baland roʻparadagi qirgʻoqda qadimiy Petrovaradin qalʼasi faxr bilan qad koʻtarib turibdi, uni "Dunaydagi Gibraltar" deb atashadi. Avstriya-Vengriya imperiyasi istehkam inshootlariga ulkan eʼtibor bergan, buning natijasida uning qalʼalari koʻpincha yengilmas boʻlgan. Bu holda ham xuddi shunday: Petrovaradinga turklar bir necha bor hujum qilishgan, ammo qudratli devorlar dushman bosimi ostida tebranmagan. Qalʼada koʻplab kazarmalar, darvozalar va bastionlar saqlanib qolgan, ularni albatta ziyorat qilish kerak! Mashhur "notoʻgʻri" soatli minora yonidan oʻtib boʻlmaydi, u yerda daqiqa strelkasi, odatdagidan farqli oʻlaroq, soat strelkasidan biroz qisqaroq. Zamonaviy Petrovaradin qalʼasi shu bilan ham mashhurki, uning hududida har yili keng koʻlamli EXIT musiqa festivali oʻtkaziladi, u butun dunyodan musiqa ixlosmandlarini jalb qiladi. Qalʼa devorlaridan qanday ajoyib manzaralar ochiladi! Buni har bir inson koʻrishi shart!